Phát triển văn hóa Thủ đô: Từ không gian sáng tạo đến hệ sinh thái công nghiệp văn hóa

Trong dòng chảy hiện đại hóa và toàn cầu hóa sâu rộng, Hà Nội đứng trước yêu cầu vừa giữ gìn bản sắc văn hiến nghìn năm, vừa kiến tạo những giá trị văn hóa mới mang tầm thời đại. Tại chương trình thời sự đặc biệt về định hướng phát triển Thủ đô, PGS.TS Bùi Hoài Sơn đã đưa ra những phân tích đáng chú ý, cho thấy văn hóa không chỉ là lĩnh vực cần được bảo tồn, mà đang trở thành động lực tăng trưởng mới và nền tảng nội sinh cho sự phát triển bền vững của Hà Nội.

Một trong những vấn đề được đặt ra là việc xây dựng các trung tâm triển lãm, biểu diễn nghệ thuật và không gian sáng tạo của Thủ đô trong thời gian tới cần được định vị ở tầm cao hơn. Những thiết chế này không nên chỉ phục vụ nhu cầu trong nước hay giới hạn ở các hoạt động biểu diễn của nghệ sĩ Việt Nam.

Tư duy mới phải hướng tới việc hình thành những trung tâm hội tụ tinh hoa văn hóa nhân loại, nơi có thể tổ chức các sự kiện, chương trình nghệ thuật quy mô quốc tế. Đó phải là không gian đủ sức hấp dẫn để “kéo thế giới về Hà Nội”, để bạn bè quốc tế hiểu rõ hơn về Việt Nam thông qua trải nghiệm văn hóa.

Cách tiếp cận này cho thấy một bước chuyển quan trọng trong nhận thức: công nghiệp văn hóa không đơn thuần là bảo tồn di sản, mà là mở ra cơ hội vô tận cho sáng tạo. Hà Nội không chỉ giữ gìn cái đã có, mà còn chủ động kiến tạo những giá trị mới, nâng tầm vị thế văn hóa quốc gia trong khu vực và trên thế giới.

Ảnh minh họa. Nguồn: Văn Thuận

Trong tầm nhìn phát triển văn hóa giai đoạn mới, nhiều ý kiến cho rằng cần đặt con người ở vị trí trung tâm, đồng thời xử lý hài hòa các mối quan hệ giữa truyền thống và hiện đại, dân tộc và quốc tế, bảo tồn và phát triển. Ba yếu tố được xác định có ý nghĩa quyết định gồm: hạ tầng văn hóa, nguồn lực và nhân lực, cùng với mô hình quản trị phù hợp.

PGS.TS Bùi Hoài Sơn khẳng định cả ba yếu tố đều quan trọng, song nếu phải lựa chọn ưu tiên, thì con người là yếu tố then chốt. Hà Nội có lợi thế đặc biệt khi là nơi “tụ nhân, tụ tài” của cả nước. Không địa phương nào tập trung đông đảo đội ngũ văn nghệ sĩ, trí thức, nhà khoa học và các tài năng sáng tạo như Thủ đô. Đây chính là nguồn vốn quý giá nhất để phát triển công nghiệp văn hóa.

Vấn đề không nằm ở việc thiếu nguồn lực con người, mà ở chỗ làm thế nào để phát huy được những tài năng ấy thành lợi thế cạnh tranh thực sự. Công nghiệp văn hóa, theo ông, chính là không gian để lực lượng sáng tạo này tạo ra sản phẩm mới, giá trị mới và đóng góp thiết thực cho tăng trưởng kinh tế – xã hội.

Bên cạnh đó, hạ tầng văn hóa cần được đầu tư đồng bộ, hiện đại, từ các trung tâm biểu diễn, triển lãm đến không gian sáng tạo, lễ hội truyền thống và hoạt động nghệ thuật cộng đồng. Tuy nhiên, hạ tầng chỉ phát huy hiệu quả khi được đặt trong một cơ chế vận hành phù hợp.

Một điểm nhấn quan trọng trong phân tích của PGS.TS Bùi Hoài Sơn là yêu cầu đổi mới tư duy quản lý. Ông cho rằng lĩnh vực văn hóa lâu nay chịu tác động khá nặng của phương thức quản lý hành chính, đôi khi còn máy móc, chưa tạo đủ không gian cho sáng tạo.

Trong bối cảnh mới, Hà Nội cần chuyển mạnh sang mô hình quản trị hiện đại. Ở đó, Nhà nước đóng vai trò kiến tạo, tạo điều kiện và kết nối, thay vì chỉ quản lý theo cách cấp phép – kiểm soát thuần túy. Mục tiêu là phát huy tối đa năng lực của đội ngũ văn nghệ sĩ, doanh nghiệp văn hóa, nhà đầu tư và các chủ thể sáng tạo khác.

Khi ba yếu tố hạ tầng - nguồn lực - nhân lực được kết nối trong một cơ chế quản trị linh hoạt, Hà Nội sẽ từng bước hình thành hệ sinh thái sáng tạo hoàn chỉnh. Đây chính là nền tảng để công nghiệp văn hóa phát triển đúng hướng, trở thành ngành kinh tế quan trọng và bền vững.

Nhìn lại chặng đường vừa qua, có thể thấy văn hóa Thủ đô không chỉ được gìn giữ mà đang phát triển theo chiều sâu và ngày càng lan tỏa mạnh mẽ. Hệ thống thiết chế văn hóa từ thành phố đến cơ sở được quan tâm đầu tư; các không gian sáng tạo, lễ hội truyền thống, hoạt động nghệ thuật cộng đồng ngày càng phong phú. Công nghiệp văn hóa từng bước khẳng định vai trò là động lực tăng trưởng mới, đóng góp tích cực vào phát triển kinh tế - xã hội.

Đặc biệt, việc xây dựng nếp sống văn minh đô thị, ứng xử thanh lịch, gìn giữ di sản gắn với phát triển du lịch đã góp phần nâng cao hình ảnh một Hà Nội văn hiến, văn minh, hiện đại. Văn hóa vì thế không chỉ là lĩnh vực riêng lẻ, mà trở thành nền tảng tinh thần, nguồn lực nội sinh và sức mạnh mềm của Thủ đô.

Tinh thần này cũng phù hợp với chỉ đạo của Tổng Bí thư Tô Lâm, khi nhấn mạnh yêu cầu Hà Nội phải đặt văn hiến, bản sắc và sáng tạo ở vị trí trung tâm của mọi định hướng phát triển. Đó không chỉ là mục tiêu, mà còn là căn cốt hình thành bản lĩnh, trí tuệ và sức vươn của Thủ đô trong thời kỳ mới.