Người giữ những mùa hoa không tàn

Từng có một công việc được cho là ổn định với gần 8 năm trong biên chế nhà nước, chị Nguyễn Thị Hương Thủy đã quyết định rẽ ngang, chuyển sang làm hoa đất chỉ sau vỏn vẹn 3 ngày làm quen với kỹ thuật. Và rồi, sau gần 20 năm bền bỉ tự học và rèn nghề, chấp nhận cả những vấp ngã, có lúc sức khỏe, đặc biệt là đôi mắt suy kiệt, chị Hương Thủy đã trở thành nghệ nhân ưu tú trong lĩnh vực làm hoa đất.

Các đồng chí lãnh đạo Ủy ban MTTQ Thành phố, Hội LHPN Hà Nội cùng các đại biểu thăm gian trưng bày sản phẩm tạo hình từ đất của nghệ nhân Hương Thủy tại sự kiện tôn vinh nữ nghệ nhân làng nghề năm 2026 do Hội LHPN Hà Nội tổ chức tại xã Chuyên Mỹ.

Chữ duyên đến với nghề

Chị Hương Thủy chia sẻ, chị đến với nghệ thuật làm hoa đất sau khi bị cuốn hút bởi những bình hoa đất nhập khẩu rồi dần nảy sinh mong muốn tự tay làm nên những bông hoa của riêng mình. Năm 2008, chị tìm đến một nghệ nhân làm hoa ở Ninh Bình, sau đó tiếp tục vào thành phố Hồ Chí Minh học nghề. Một khóa cơ bản thường kéo dài 3 tháng nhưng vì con còn nhỏ, chuyến đi của chị chỉ diễn ra trong 5 ngày, trong đó hai ngày chị dành mua nguyên liệu, ba ngày còn lại học làm lan vũ nữ và lan Vanda.

Trở về Hà Nội, những kiến thức ban đầu chưa đủ để làm chị được nhiều loài hoa khác. Chị Thủy tiếp tục tự học bằng việc quan sát hoa thật, tìm hình ảnh, đọc sách báo và tư liệu nước ngoài, nghiên cứu từ dáng hoa, nhụy, lá đến cấu tạo riêng của từng loài hoa.

Một sản phẩm hoa đất hoàn chỉnh cần tới khoảng 15–25 công đoạn, chủ yếu thực hiện bằng tay. Khuôn chỉ hỗ trợ cắt hình cánh ban đầu còn độ mỏng, độ cong và dáng cánh vẫn phải do người thợ điều chỉnh. Việc làm chủ màu sắc trên chất liệu đất cũng không đơn giản. Cùng một màu sơn, khi vẽ lên tranh có thể cho sắc độ như mong muốn, nhưng trộn vào đất hoặc tô trên bề mặt cánh hoa lại cho kết quả khác nhau. Riêng sắc đỏ đô của lan Mokara, chị từng thử đi thử lại, rồi tiếp tục tìm tòi trong nhiều tháng mới tương đối hài lòng. Có những mẫu hoa, chị phải thử nhiều tháng, thậm chí cả năm mới đạt yêu cầu.

Một số tác phẩm hoa đất của nghệ nhân Hương Thủy

Bí quyết để làm ra những bình hoa đất đẹp của chị Hương Thủy trước hết nằm ở khâu phối trộn nguyên liệu sao cho đất có độ dẻo, kết dính tốt, đủ khả năng tạo nên những cánh hoa mỏng, có độ trong gần giống hoa thật và dễ lên màu khi tô vẽ. Thay cho kẽm làm hoa bán sẵn, chị dùng dây inox, tự cắt giấy thành những dải rộng chỉ khoảng 1–1,5 mm rồi quấn quanh dây để làm lõi cho các chi tiết hoa, cành, lá, giúp hạn chế gỉ và thôi màu. Phần màu sơn cũng là loại chuyên dùng cho sản phẩm tạo hình từ đất sét và an toàn cho người sử dụng. Lớp sơn được phủ tỉ mỉ lên từng cánh hoa để bảo vệ bề mặt, hạn chế bụi bám sâu và giữ màu bền hơn.

Không dừng lại ở kỹ thuật làm hoa, chị Hương Thủy còn tìm hiểu nghệ thuật cắm hoa, cách tạo dáng bonsai để nâng tầm sản phẩm. Bình gốm Bát Tràng, Phù Lãng hay bình sơn mài được lựa chọn để hài hòa với dáng hoa, màu sắc và bố cục, tạo nên một tổng thể có dấu ấn riêng cho từng sản phẩm. 

Với chị Hương Thủy khi đã làm nghề thì chữ tín với khách là quan trọng nhất. Chị vẫn nhớ bài học đắt giá khi từng tin tưởng một nhà cung cấp nguyên liệu mà nhập tới 50 kg đất để làm hoa. Song, chỉ vài tháng sau, khi trời nồm, hầu hết số hoa đất ấy bị mốc. Lúc này, chị mới phát hiện nguyên liệu được bán cho mình là đất kém chất lượng, không đúng nguồn gốc nhập ngoại như quảng cáo.

Thiệt hại nặng về tiền bạc và công sức, nhưng điều khiến chị trăn trở hơn cả là làm sao giữ được chữ tín với những khách hàng đã tin tưởng mua sản phẩm của mình. Chị quyết định bỏ toàn bộ số hoa đã làm. Với những khách đã mua hoa, chị tìm cách liên lạc để hoàn tiền hoặc đổi hoa mới. Sau đó, chị tự nhập nguyên liệu từ những nhà cung cấp uy tín, chấp nhận trả chi phí cao hơn để đảm bảo việc kiểm soát chất lượng sản phẩm.

Giới thiệu cảnh sắc Việt Nam qua tranh hoa đất

Với một người làm nghề thủ công như chị Hương Thủy, đôi mắt đóng vai trò rất quan trọng. Không may, năm 2010, chị bị chẩn đoán mắc viêm màng bồ đào khiến thị lực suy giảm nghiêm trọng. Chị đã phải trải qua nhiều đợt điều trị, thậm chí phải tiêm thuốc trực tiếp vào mắt. Năm 2013, chị lại tiếp tục bị đục thủy tinh thể. Tình trạng thoái hóa vùng cổ và thoát vị có từ thời còn đi làm cũng ngày càng nặng, khiến việc ngồi lâu để làm những chi tiết nhỏ thêm vất vả.

Những biến cố về sức khỏe liên tiếp từng khiến chị phải hạn chế việc nghiên cứu, thử nghiệm làm những mẫu hoa mới. Nhưng thay vì chọn dừng lại, tình yêu hoa đất và gia đình đã trở thành chỗ dựa để chị tiếp tục gắn bó và vươn lên, phát triển nghề.

Vẻ đẹp của hoa lộc vừng bên Hồ Gươm trong tranh hoa đất của nghệ nhân Hương Thủy

Hoa phượng nở rực rỡ trong tranh hoa đất, từ cánh hoa, màu hoa đều tự nhiên như thật.

Ngoài hoa đất cắm bình, từ những năm 2010, chị Hương Thủy còn sáng tạo mở rộng sang sản phẩm tranh gắn hoa đất. Hình thức này tạo thêm không gian sáng tác, đồng thời thuận lợi hơn cho việc bảo quản tác phẩm. Năm 2014, chị tiếp tục thử nghiệm dòng tranh hoa đất 3D theo hướng công phu hơn.

Vừa qua, từ đề xuất của Hội LHPN Hà Nội, nghệ nhân Hương Thủy được nhận Bằng khen của UBND thành phố Hà Nội vì thành tích giữ gìn, phát triển nghề truyền thống và đóng góp cho làng nghề, phố nghề tiêu biểu của thành phố

Để hoàn thành một bức tranh hoa đất, chị Thủy bắt đầu từ việc xây dựng ý tưởng, sau đó đặt họa sĩ vẽ nền, làm hoa và trực tiếp bố cục, gắn hoa nổi lên tranh. Thách thức lớn nhất là làm sao để hoa đất và hội họa hòa quyện tự nhiên. Hoa có độ nổi, chiều sâu nhưng vẫn thuộc về không gian tranh; màu sắc, tỷ lệ và dáng hoa phải hòa điệu với cảnh nền.

Điều chị luôn hướng tới trong tranh hoa đất không chỉ là tái hiện dáng hoa mà còn gửi gắm vào tác phẩm vẻ đẹp của một vùng đất, nền văn hóa hay đơn giản là một mùa hoa. Những bức tranh với hoa phượng, lộc vừng, bằng lăng bên Hồ Gươm; hoa sen bên chùa Một Cột hay giữa đầm quê; lan hài trên nền vịnh Hạ Long hay sắc đào vùng cao… đã kể về văn hóa, đất nước Việt Nam và Hà Nội, giúp người đi xa luôn nhớ về quê hương, nhiều người nước ngoài cảm nhận rõ nét bản sắc Việt. Hay như mùa cúc họa mi chỉ kéo dài hơn một tháng mỗi năm, nhưng khi được đưa vào tranh, vẻ đẹp ấy sẽ không tàn.

Dù sức khỏe yếu, mắt bị suy giảm thị lực, nữ nghệ nhân Hương Thủy vẫn bền bỉ theo đuổi niềm đam mê làm hoa đất

Những nỗ lực làm nghề và truyền dạy nghề của chị đã được ghi nhận qua danh hiệu Nghệ nhân thành phố Hà Nội năm 2019. Năm 2025, chị được phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú. Cũng trong năm này, chị được quận Cầu Giấy khi đó giới thiệu đại diện phụ nữ của quận tham gia Festival Đại sứ Du lịch Làng nghề do Hội LHPN Hà Nội tổ chức.

Mới đây, từ đề xuất của Hội LHPN Hà Nội, chị là 1 trong 10 nữ nghệ nhân vinh dự được UBND thành phố Hà Nội tặng Bằng khen vì thành tích giữ gìn, phát triển nghề truyền thống và đóng góp cho làng nghề, phố nghề tiêu biểu của thành phố.

Các đồng chí lãnh đạo Ủy ban MTTQ Việt Nam Thành phố, Hội LHPN Hà Nội, Hội LHPN phường Yên Hòa và nữ nghệ nhân Hương Thủy

Nhắc đến tổ chức Hội Phụ nữ, chị Hương Thủy cho biết, chị trân trọng sự quan tâm, hỗ trợ của Hội LHPN Hà Nội, Hội LHPN quận Cầu Giấy trước đây và Hội LHPN phường Yên Hòa trong đồng hành cùng nghệ nhân kết nối, mở không gian giới thiệu tác phẩm tới công chúng. Sự đồng hành này đã tiếp thêm động lực để các nữ nghệ nhân như chị thêm an tâm làm nghề, giữ nghề và truyền nghề; đồng thời mở ra nhiều không gian để hoa đất và tranh gắn hoa đất… có thể đến gần hơn với công chúng.

HOÀNG LAN